Xét nghiệm nước bọt để phát hiện bệnh Alzheimer: Một phương pháp đầy hứa hẹn, không xâm lấn để phát hiện sớm hơn

Phát hiện sớm là quan trọng
Phát hiện sớm là rất quan trọng trong chẩn đoán bệnh Alzheimer (AD): các phương pháp điều trị hiện có giúp làm chậm quá trình suy giảm hiệu quả nhất khi được bắt đầu sớm, và người bệnh cũng như gia đình sẽ được hưởng lợi từ việc lập kế hoạch và quyết định chăm sóc từ rất lâu trước khi chứng mất trí tiến triển. Theo truyền thống, xét nghiệm dấu ấn sinh học xác định AD đòi hỏi phải lấy dịch não tủy (CSF) từ vòi tủy sống hoặc chụp PET—chính xác nhưng xâm lấn, tốn kém hoặc khó mở rộng quy mô. Đó là lý do tại sao các nhà nghiên cứu đang nghiên cứu các phương pháp xét nghiệm máu có phần xâm lấn hiện đang khám phá nước bọt như một chất lỏng đơn giản hơn nhiều, không xâm lấn, có thể giúp sàng lọc và theo dõi bệnh Alzheimer trong tương lai.

Tại sao lại là nước bọt?
Nước bọt dễ lấy (không cần kim tiêm, khám bệnh hay chọc dịch não tủy), chi phí thấp và có thể lấy mẫu nhiều lần. Nước bọt chứa protein, peptide, enzyme, hormone, chất chuyển hóa, túi ngoại bào (exosome) và các phân tử từ mô miệng và mô toàn thân—nhiều trong số đó có thể phản ánh bệnh lý não hoặc các phản ứng toàn thân liên quan đến thoái hóa thần kinh. Những tiến bộ gần đây cho phép ổn định mẫu nước bọt tại điểm thu thập, cho phép thực hiện xét nghiệm tiếp theo trên các mẫu được vận chuyển đến phòng xét nghiệm mà bệnh nhân không cần phải rời khỏi nhà.

Mặc dù các dấu ấn sinh học trong nước bọt thường có hàm lượng thấp hơn trong máu hoặc dịch não tủy, một số dấu ấn sinh học quan trọng được đánh giá cho bệnh Alzheimer (protein amyloid-β và tau) lại có nồng độ đủ để phân tích bằng các công nghệ hiện có. Các chất phân tích khác—chẳng hạn như lactoferrin, protein gây viêm, chất chuyển hóa, hoặc các dấu hiệu di truyền, phiên mã và vi khuẩn—cũng đã được báo cáo rộng rãi.

Các nhà nghiên cứu tìm thấy dấu ấn sinh học nào trong nước bọt?
Các nghiên cứu đã xem xét các phương pháp nghiên cứu gen, protein, phiên mã, chuyển hóa và các phương pháp “omics” khác, xác định một số dấu ấn sinh học trong nước bọt có liên quan đến bệnh Alzheimer hoặc suy giảm nhận thức nhẹ (MCI). Danh sách chưa đầy đủ bao gồm:

Amyloid-ß (Aß40, Aß42)
Tau và tau phosphoryl hóa (p-tau), bao gồm p-Tau-181 và p-Tau-217
GFAP
Chuỗi nhẹ sợi thần kinh (nFL)
Một ấn phẩm gần đây nêu bật công trình trước đây áp dụng nước bọt vào xét nghiệm AD và cung cấp hướng dẫn nhằm chuẩn hóa các nghiên cứu trên toàn thế giới để loại bỏ sự khác biệt giữa các phòng thí nghiệm.

Ngoài ra, các dấu hiệu sinh học sau đây có vẻ quan trọng:

Lactoferrin — Nồng độ thấp hơn trong nước bọt của những người mắc bệnh AD, tương quan với các dấu ấn sinh học AD trong dịch não tủy ở một số nhóm, cho thấy tiềm năng sàng lọc.
Protein gây viêm, chất chuyển hóa và exosome — Các bảng đa dấu hiệu đã cho thấy độ chính xác chẩn đoán cao trong các nghiên cứu nhỏ để phân biệt MCI/AD với quá trình lão hóa bình thường.
Phân tích kiểu gen APO-E — Hiệp hội Alzheimer đã sử dụng nước bọt trong nghiên cứu NEWIDEAS và Dự án FINGERS toàn cầu (bao gồm các nghiên cứu ở Châu Phi) cũng sử dụng nước bọt để nghiên cứu dấu ấn sinh học.
Những tiến bộ và công cụ gần đây
Trong vài năm qua, các bài báo đồng thuận đã thúc đẩy lĩnh vực này tiến lên bằng cách mô tả các giao thức và phương pháp thu thập chuẩn hóa để cải thiện tính nhất quán. Các nền tảng tự động thường đánh giá máu hoặc huyết tương hiện đang được điều chỉnh để phù hợp với nước bọt. Các thiết bị tại chỗ cũng đang được phát triển để phát hiện các dấu ấn sinh học nước bọt một cách nhanh chóng và tiết kiệm chi phí. Các nguyên mẫu thiết bị ban đầu, bao gồm cảm biến cầm tay, cho thấy tính khả thi mặc dù vẫn đang trong giai đoạn thử nghiệm.

Tập trung vào Oasis Diagnostics
Một trong những công ty tiên phong trong việc phát triển nền tảng chẩn đoán dựa trên nước bọt là Oasis Diagnostics Corporation (Vancouver, WA). Dựa trên kinh nghiệm hàng thập kỷ trong thị trường nước bọt, Oasis đang nỗ lực chuyển đổi nghiên cứu về dấu ấn sinh học của bệnh Alzheimer thành các công cụ xét nghiệm thực tế.

Công nghệ của họ bao gồm:

Super•SAL™, Pure•SAL™, SimplOFy™, RNAPro•SAL™ — Các thiết bị thu thập và ổn định nước bọt, được Hiệp hội Alzheimer, Davos Alzheimer’s Collaborative và Dự án FINGERS toàn cầu sử dụng trong nghiên cứu bệnh Alzheimer.
Micro•SAL™, DNA•SAL™ — Được thiết kế dành cho trẻ sơ sinh, trẻ em, động vật nhỏ và dễ dàng lấy mẫu DNA/protein.
Nền tảng chăm sóc tại chỗ VerOFy® / LIAM™ — Xét nghiệm nước bọt dòng chảy bên định lượng đầy đủ, cung cấp kết quả trong 20 phút bằng máy đọc cầm tay.
Lý do quan trọng: Oasis thu hẹp khoảng cách giữa nghiên cứu trong phòng thí nghiệm và ứng dụng thực tế, tập trung vào các thiết bị giúp sàng lọc bệnh Alzheimer không xâm lấn có thể thực hiện bên ngoài các phòng khám chuyên khoa.

Điểm mạnh — Tại sao nước bọt lại quan trọng
Không xâm lấn và có thể lặp lại: Lý tưởng để theo dõi theo chiều dọc và cho những bệnh nhân không muốn hoặc không thể chọc dò tủy sống hoặc chụp PET.
Chi phí thấp và khả năng mở rộng: Cho phép sàng lọc rộng hơn và nghiên cứu dân số, bao gồm cả ở các quốc gia có thu nhập thấp và trung bình.
Tiềm năng của nhiều dấu ấn: Kết hợp protein, chất chuyển hóa và exosome có thể cải thiện độ chính xác so với các dấu ấn sinh học đơn lẻ.
Hạn chế và thách thức
Tính biến đổi và chuẩn hóa: Thành phần nước bọt phụ thuộc vào phương pháp thu thập, thời gian, sức khỏe răng miệng, thuốc, v.v. Các giao thức chuẩn hóa là rất quan trọng.
Nồng độ thấp hơn: Các dấu ấn sinh học xuất hiện với số lượng ít hơn trong dịch não tủy hoặc máu, đòi hỏi phải có xét nghiệm và xác nhận nhạy cảm.
Xác nhận lâm sàng: Hầu hết các phát hiện đều đến từ các nhóm nhỏ; cần có các nghiên cứu lớn hơn, đa dạng hơn.
Điều này có ý nghĩa gì đối với bệnh nhân và bác sĩ lâm sàng
Xét nghiệm nước bọt có triển vọng nhưng vẫn chưa thể thay thế các phương pháp chẩn đoán hiện có. Hiện tại, các dấu ấn sinh học vẫn đang trong giai đoạn nghiên cứu và xác nhận. Trong vài năm tới, dự kiến:

Các giao thức thu thập và thử nghiệm được chuẩn hóa tốt hơn
Các nghiên cứu lâm sàng lớn hơn so sánh nước bọt, máu, dịch não tủy và PET
Các ứng dụng ban đầu như công cụ sàng lọc hoặc giám sát đánh dấu mọi người để xét nghiệm xác định hơn
Kết luận
Xét nghiệm nước bọt mang đến một hướng đi hấp dẫn, thân thiện với bệnh nhân, hướng tới việc tầm soát bệnh Alzheimer sớm hơn và dễ tiếp cận hơn. Động lực khoa học – được thúc đẩy bởi việc phát hiện các dấu ấn sinh học, cải tiến xét nghiệm và phát triển thiết bị – cho thấy nước bọt có thể trở thành một thành phần hữu ích trong việc phát hiện và theo dõi bệnh Alzheimer, đặc biệt là trong các bảng đa dấu ấn hoặc quy trình phân loại.